Ավինյոն. եվրոպական և արևելյան մայրաքաղաք

Երբ պապությունը 1309 թվականին հաստատվում է Ավինյոնում, քաղաքը լիովին փոխում է իր չափերը։ Այն դառնում է միջազգային կենտրոն, որտեղ հանդիպում են ֆրանսիացիներ, իտալացիներ, իբերացիներ, սավոյացիներ, արևելցիներ և բազմաթիվ թագավորությունների ներկայացուցիչներ։

Պատմաբանները խոսում են պապական Ավինյոնի կոսմոպոլիտիզմի մասին։ Հենց այս համատեքստում են ի հայտ գալիս հայերի վերաբերյալ առաջին հստակ վկայությունները։

1322-1323. եպիսկոպոս Թադեոսը Հայաստանից

Ներկայումս սա ամենալավ փաստագրված հայ անձնավորությունն է։ Պապական արխիվները 1322-1323 թվականներին հաստատում են Ավինյոնում Ղրիմի Կաֆա քաղաքի երկու եպիսկոպոսների՝ Հիերոնիմոսի և Թադեոսի ներկայությունը։

Թադեոսը երբեմն բացահայտորեն նշվում է որպես «episcopus Caphensis de Armenia» (Կաֆայի եպիսկոպոս, Հայաստանից)։

1326. Թադեոսը վերադառնում է որպես թագավորական պատվիրակ

Թադեոսը հավանաբար հեռանում է Ավինյոնից մոտ 1324 թվականին, մնում Կիլիկիայում և 1326 թվականին վերադառնում Ավինյոն՝ այս անգամ որպես Հայաստանի թագավորի պատվիրակ։

Ժամանակակից աղբյուր Մարինո Սանուդոն բացահայտորեն նշում է. «frater Taddeus et socii sui, vestri nunci» — այսինքն՝ «եղբայր Թադեոսը և նրա ընկերները, ձեր պատվիրակները»։

Նա դեռ հիշատակվում է պապական արքունիքում 1327 և 1328 թվականներին։

Արտասովոր մանրամասնություն. Թադեոսն իսկապես հայ էր

Առաքելական պալատի 1327 թվականի փաստաթղթերը նրան նշում են որպես. «episcopo Caffensi, de Ermenia» — «Կաֆայի եպիսկոպոս, Հայաստանից»։

Ռայմոն-Ժոզեֆ Լոեներցի պատմական ուսումնասիրությունը գտնում է, որ այս հիշատակումը թույլ է տալիս Թադեոսին նույնականացնել որպես Փոքր Հայաստանից՝ այսինքն՝ Կիլիկիայից։

1338-1341. Ներսես Պալիենցը և հայ մտավորականները

Հայ քահանա, ով 1338 թվականին ժամանում է Ավինյոն՝ հայ կաթողիկոս Հակոբ II-ի հետ դժվարություններ ունենալուց հետո։ Նա դառնում է Կուրիայի համար տեղեկատվության հիմնական աղբյուր Հայ եկեղեցու վերաբերյալ։

Նրա կողքին են Դանիել Թավրիզցին, Սիմեոն Բեգը և Յոհան Կինեցին՝ հայ մտավորականներ, ովքեր կապված են եկեղեցիների միության շուրջ քննարկումներին։

1341. հայ-հռոմեական աստվածաբանական բանավեճը

Այս ժամանակաշրջանում կազմվում է Fides Armenorum (հայերի հավատքը) կոչվող փաստաթուղթը։ Այն պարունակում է մասնավորապես Հայ եկեղեցուն վերագրվող 117 սխալների կամ անհամաձայնությունների ցանկ։

Սակայն 1341 թվականին Դանիել Թավրիզցին միջամտում է՝ պաշտպանելու Հայ եկեղեցին։ Դա ցույց է տալիս, որ Ավինյոնում ներկա հայերը պարզ հանդիսատեսներ չեն. նրանք անմիջականորեն մասնակցում են պապական արքունիքի մտավոր բանավեճերին։

1363. ևս մեկ հայ եպիսկոպոս Ավինյոնում

Դոմինիկ Մանազկերտցի (Մանասգերդցի) կոչվող հոգևորականը, հավանաբար հայ և Միաբան եղբայրների անդամ, գալիս է Ավինյոն 1363 թվականին։ Նա այնտեղ մնում է մի քանի ամիս՝ 1363 թվականի ապրիլից հոկտեմբեր։

Նա պապից խնդրում է աջակցություն Մեծ Հայքում առաքելությունների համար։ Պապը նրան հետագայում նշանակում է Մանազկերտի եպիսկոպոս և թույլատրում նրան իր հետ տանել քսան քարոզիչ եղբայրներ հայկական առաքելությունների համար։

1374-1378. հայկական պատվիրակությունը չորս տարի մնում է Ավինյոնում

Եվ ահա թերևս այս ամբողջ հետազոտության ամենատպավորիչ տարրը։ 1370-ական թվականներին հայ հոգևորականների պատվիրակություն ներկա է Կուրիայում չորս տարի՝ 1374 թվականի հունվարից մինչև 1378 թվականի հունվար։

Ոմանք ժամանում են, մյուսները հեռանում, բայց պատվիրակությունը ներկայացված է մնում Ավինյոնում այդ ամբողջ ժամանակահատվածում։

1380. ևս մեկ հայ Ավինյոնում

Հայերի և Արևմուտքի հարաբերությունների հին ցանկը նշում է. 1380 — Շահան, Գորիգոսի կոմս — Ավինյոն և Ֆրանսիա։

Կոմս Շահան Գորիգոսցին պատկանում է Կիլիկիայի հայ թագավորության ազնվականությանը։ Ուստի դեռ հնարավոր է փաստագրել հայկական ներկայություն Ավինյոնում XIV դարի վերջում։